नव्या रक्तबटू ताऱ्याचा शोध

•एप्रिल 28, 2014 • प्रतिक्रिया नोंदवा

dwarf

वृत्तसंस्था, वॉशिंग्टन

पृथ्वीपासून अवघ्या ७.२ प्रकाशवर्षे अंतरावर नवा रक्तबटू तारा (ब्राउन ड्वार्फ) सापडला आहे. हा ताराही पृथ्वीच्या उत्तर धृवाइतकाच थंड असून या शोधामुळे विश्वाच्या भविष्यातील वाटचालीविषयीच्या विचारांना गती मिळणार आहे.

एखाद्या ताऱ्यातील अणुइंधन संपल्यानंतर त्या ताऱ्याचे तापमान झपाट्याने कमी होते आणि त्याचे रूपांतर रक्तबटू ताऱ्यामध्ये होते. ‘नासा’च्या ‘वाइड-फिल़् इन्फ्रारेड सर्व्हे एक्सप्लोरर’ आणि स्पित्झर स्पेस दुर्बिणीतून मिळालेल्या निरीक्षणांचा अभ्यास करून पेनसिल्व्हानिया विद्यापीठाच्या शास्त्रज्ञांनी हा तारा शोधून काढला आहे. या ताऱ्याला ‘डब्ल्यूआयएसई जे०८५५१०.८३-०७१४४२.५’ असे नाव देण्यात आले आहे. या ताऱ्याचे तापमान उणे ४८ ते उणे १३ अंश सेल्सिअस इतके आहे. आतापर्यंत सापडलेल्या ताऱ्यांपैकी हा तारा सर्वाधिक थंड असून, आतापर्यंतच्या ताऱ्यांचे तापमान पृथ्वीवरील सामान्य तापमानाइतकेच असायचे. आपल्या सूर्यमालेपासून जवळच्या ताऱ्यांच्या क्रमवारीमध्ये हा रक्तबटू तारा चौथ्या क्रमांकावर असेल. या ताऱ्याचा आकार गुरूपेक्षा दहापटीने मोठा आहे, मात्र त्याचे वजन गुरू ग्रहाएवढेच आहे.
‘आपल्या सूर्यमालेपासून इतक्या जवळ एखाद्या ताऱ्याचा शोध लागणे, हा खूपच उत्साहवर्धक शोध आहे. या ताऱ्याचा अभ्यास करणे खूपच रंजक ठरणार आहे. या ताऱ्याभोवती एखादा ग्रह फिरत असेल, तर त्याचे तापमानही तितकेच कमी असेल. ही बाबही खूपच महत्त्वाची असेल,’ असे पेनसिल्व्हानिया विद्यापीठाच्या अवकाश संशोधन व अवकाश भौतिकी विभागातील सहायक प्राध्यापक केव्हिन ल्युहमॅन यांनी सांगितले.

“मंगळयानाने निम्मे अंतर कापले”

•एप्रिल 10, 2014 • प्रतिक्रिया नोंदवा

भारताच्या मंगळयानाने पाठवलेला एक संदेश सकाळी मिळाल्यावर इस्त्रोमधे एकच जल्लोश सुरु झाला. संदेश होता –

“मंगळयानाने नियोजित लक्ष्याच्या दिशेने निम्मे अंतर कापले”

Image

 

भारताच्या मंगळयानाने त्याच्या प्रवासातील निम्मे अंतर आज सकाळी 9 वाजून 50 मिनिटांनी कापल्याची माहिती भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेने (इस्रो) दिली.गेल्या वर्षी 5 नोव्हेंबर रोजी भारताने “मंगळयान’ पीएसएलव्ही- सी 25 या प्रक्षेपकाद्वारे सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून अवकाशात सोडले होते. यानंतर 11 डिसेंबरला ते पृथ्वीची कक्षा सोडून त्याच्या ठरलेल्या कक्षेत स्थिरावले होते. या यानावर इस्रो नासा-जेपीएलच्या मदतीने कायम लक्ष ठेवून असते. इस्रोने दिलेल्या माहितीनुसार या यानासह त्याच्यावरील पाच शास्त्रीय उपकरणेही उत्तम स्थितीत आहेत. आता यान आणि पृथ्वीतील अंतर 39 दशलक्ष कि.मी. एवढे असल्याने यानावरील संदेश पृथ्वीवर येण्यास सुमारे चार मिनिटे आणि 15 सेकंद इतका वेळ लागत आहे. हे यान 24 सप्टेंबर 2014 रोजी मंगळावर पोचणे अपेक्षित आहे. हा प्रवास यशस्वी झाल्यास, ही भारताची अंतराळ मोहिमेतील सर्वांत दूरची मोहीम ठरेल. आपले “मंगळयान’ मंगळावर गेल्यास पहिल्याच प्रयत्नांमध्ये मंगळमोहीम यशस्वी करणारा भारत हा पहिलाच देश ठरेल. इस्रोच्या 500 शास्त्रज्ञांच्या गटाने 15 महिन्यांमध्ये हे “मंगळयान’ तयार केले आहे.

 
जगभरातून मंगळासाठी राबविलेल्या 51 अवकाश मोहिमांपैकी 27 मोहिमा अपयशी ठरल्या आहेत. आतापर्यंत केवळ अमेरिका, रशिया आणि युरोपियन देशांनाच मंगळ मोहिमा यशस्वीरीत्या पूर्ण करता आल्या आहेत.

1,337 किलोग्रॅम
उड्डाणाच्या वेळी वजन

500 किलोग्रॅम
यानाचे वजन

15 किलोग्रॅम
उपकरणांचे वजन

माहिती सौजन्य : ‘सकाळ’

अंतराळात नव्या ग्रहाचा शोध

•जानेवारी 12, 2014 • प्रतिक्रिया नोंदवा

 पीटीआय, वॉशिंग्टन:

 
खगोलवैज्ञानिकांनी मीन तारकासमूहात गुरूपेक्षा दुप्पट वस्तुमानाचा ग्रह शोधून काढला आहे. या तारकाप्रणालीत एका ताऱ्याभोवती हा नवीन ग्रह फिरत असून आपल्या सौरमालेच्या शेजारी बहुतारकीय प्रणालींचे प्रमाण जास्त असताना ही एकतारकीय प्रणाली वेगळी ठरली आहे. एक तारकीय प्रणालीतील ताऱ्यांची निर्मिती ही बहुतारकीय प्रणालीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने होत असते, असे सॅन फ्रान्सिस्को स्टेट युनिव्हर्सिटीचे खगोलशास्त्रज्ञ स्फीफन केन यांनी सांगितले. 
बहुतारकीय प्रणालीत एकापेक्षा दोन ग्रहीय चकत्या असतात, त्यात ग्रहांचा जन्म होतो. एखादा जादाचा तारा हा विध्वंसक ठरू शकतो व त्याचे गुरूत्व प्राथमिक रूपातील ग्रहांना एकमेकांपासून दूर लोटू शकते. बहुतारकीय प्रणालीत फार कमी सौरमालाबाह्य़ग्रह सापडले आहेत; पण ते आहेत हे मात्र नक्की, असे ते म्हणाले.
केन यांनी हवाई येथील जेमिनी नॉर्थ ऑब्झर्वेटरी येथे ऑप्टिकल इमेजिंग तंत्राने चार तारकीय प्रणालींचा अभ्यास केला. प्रत्येक प्रणालीत त्यांना सौरमाला बाह्य़ ग्रह सापडले व त्यांच्या त्रिज्यात्मक वेगातील बदल पाहून कुठला तारा पृथ्वीपासून किती दूर व किती जवळ जात आहे, याचा अभ्यास त्यांनी केला.
शोध सुरूच..
जवळच्या पदार्थामुळे एखाद्या ताऱ्यावर जे गुरूत्वीय बल कार्य करीत असते त्यामुळे ग्रहांवर जी क्रिया घडते त्याला ‘वुबलिंग’ असे म्हणतात. केन व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ज्या तारकीय प्रणालींचा अभ्यास केला त्यात त्रिज्यात्मक वेगाच्या बदलातील माहितीचे स्पष्टीकरण काही बाबतीत परिभ्रमण करणाऱ्या ग्रहाच्या गुरूत्वाच्या आधारे करता आले नाही.

आयसॉनच्या ठिकर्‍या विसरा आणि आकाशातली दिवाळी पहा

•डिसेंबर 13, 2013 • प्रतिक्रिया नोंदवा

येणार येणार म्हणून गाजलेल्या आयसॉन धूमकेतूच्या सूर्याच्या उष्णतेमुळे ठिकर्‍या उडाल्या आणि लाखो खगोलप्रेमींच्या अपेक्षांचा चुराडा झाला. असो. तरी पण खगोलप्रेमींनी निराश होण्याचे कारण नाही.
माझे एक हौशी खगोलनिरिक्षक मित्र श्री. मंदार मोडक यांनी माझ्या निदर्शनास आकाशात साजरी होणारी एक महत्त्वाची दिवाळी निदर्शनास आणून दिली आहे.

ती खगोलीय घटना जशीच्या तशी श्री. मंदार मोडक यांच्याच शब्दांत:


आज १३ आणि उद्या १४ डिसेंबरला सुप्रसिद्ध आणि विश्वासार्ह असा Geminids
उल्का वर्षाव आहे. यात ताशी १०० उल्काही दिसू शकतात. मागील वर्षी मी पाहिल्या होत्या. पण यावर्षी रात्रभर एकादशीचा मोठा चंद्र आहे. त्यामुळे बहुतेक उल्का झाकोळ्ल्या जातील. पण उद्या पहाटे चंद्र ४:१५ ला मावळेल. मग आकाश अंधारेल. पश्चिम आकाशात मिथुन राशीतून किमान ६ वाजेपर्यंत उल्का दिसतील. तेजस्वी गुरू मिथुनेतच मुक्कामाला आहे.
१३/१४ हाच Peak आहे. शक्य असल्यास आज रात्रीही पाहण्यास हरकत नाही. पण उद्या पहाटे ४:१५ ते ६:०० हीच योग्य वेळ ठरेल.
मुख्य म्हणजे आकाश निरभ्र आहे.
पहा http://www.earthsky.org
पहा http://www.imo.net

खगोलप्रेमींची १३ व १४ डिसेंबरची रात्र अजिबात निराशा करणार नाही. मी देखील हा उल्कावर्षाव खूप वेळा पाहिला आहे व माझी कधीच निराशा झाली नाही. तेव्हा वर्षातील सर्वात मोठा महोत्सव असलेल्या या उल्का वर्षावाची दिवाळी साजरी करण्यास सज्ज व्हा.

जेमिनाईड्स म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या भव्य उल्कावर्षावासाठी पुढील २ नकाशांची मदत नक्की होईल.

ImageImage 

नकाशे जालावरुन साभार

आयसॉन धूमकेतूचे टप्प्यात येणे लांबले

•नोव्हेंबर 28, 2013 • प्रतिक्रिया नोंदवा

खगोलविश्वः २८ नोव्हेंबर २०१३, गुरुवार

बहुप्रतिक्षित आयसॉन या धूमकेतूचे मानवाच्या साध्या डोळ्यांच्या टप्प्यात येणे थोडेसे लांबले आहे. पूर्वनियोजित कार्यक्रमानुसार अर्थात खगोलतज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार २७ नोव्हेंबर २०१३ च्या आसपास आयसॉन दिसणे अपेक्षित होते. पण आयसॉन धूमकेतू वेगाने सूर्याच्या जवळ जातो आहे. त्यामुळे सूर्याच्या तेजात तो साध्या डोळ्यांना दिसणे शक्य नाहिये. जस जसा आयसॉन सूर्याच्या जवळ जाईन तसतसा सूर्याच्या २७४० डिग्री एवढ्या तीव्र तापमानात – बर्फ आणि शिला यांच्यापासून तयार झालेला – हा धूमकेतू टिकू शकेल की नाही हा सर्वात मोठा प्रश्न आहे. एवढ्या तीव्र तापमानामुळे आयसॉनवर स्फोट होणार आहेत हे नक्की. त्यातून हा धूमकेतू वाचला तर ३ डिसेंबरच्या आसपास आयसॉन नुसत्या डोळ्यांनी दिसू शकेल. त्यानंतरचा देखावा मात्र नेत्रसुखद असेन यात शंका नाही. कारण आयसॉन सूर्यापासून थोडा लांब आलेला असेल व बर्फ वितळून आयसॉनची शेपूटही तयार झालेली असेल. निसर्गाचे चमत्कार खरोखर अत्भुत असतात. पण त्यांच्या मुळाशी विज्ञानाची अतिशय प्राथमिक गणिते असतात. ती सर्वसामान्यांनी लक्षात घेतली पाहिजे.

आयसॉन धूमकेतूचे दुर्बिणीतून टिपलेले ताजे चित्र:

Image

धूमकेतूची शेपूट कशी तयार होते?

सूर्याच्या अती उष्णतेमुळे कोणत्याही धूमकेतूवर जमा झालेला बर्फाचा थर वितळत तो धूमकेतूपासून मागे उरत जातो. मागे उरलेले हे कणच प्रकाश परावर्तित करुन धूमकेतूची शेपूट असल्याचा आभास आपल्याला करुन देतात. हा नेत्रसुखद देखावा पाहिला की मग निसर्गाचे हे अत्भुत वाटणारे कोडे सोपे असल्यासारखे वाटू लागते. तरीही ते आपल्याला अगम्यच वाटत राहते.
तर मित्रांनो – निसर्गाच्या या शक्तीकडे प्रार्थना करा की सूर्याच्या जवळ जाऊन आयसॉनचे तुकडे होऊ नयेत आणि ३ डिसेंबरच्या सुमारास आम्हाला तुझ्या अत्भुत सौंदर्याचे दर्शन या आयसॉन धूमकेतूच्या रुपाने घडू देत.

धन्यवाद
-सागर

आयसॉन धूमकेतूला आकाशात कोठे शोधता येईल त्यासाठीचा ताजा नकाशा सोबत जोडला आहे.

Image

 

छायाचित्रे सौजन्यः या लेखातील छायाचित्रे वा रेखाटने जालावरुन घेतलेली आहेत. त्यांचे अधिकार संबंधितांकडे सुरक्षित आहेत.

भारताचे यान मंगळाकडे यशस्वीपणे झेपावले…

•नोव्हेंबर 6, 2013 • प्रतिक्रिया नोंदवा

भारताच्या “मंगळयाना’चे श्रीहरिकोटा येथून मंगळवारी (५ नोव्हेंबर २०१३ रोजी) यशस्वी प्रक्षेपण झाले. मंगळावर यान पाठविण्यास सुरवात झाली ती १९६० च्या दशकात. सर्वाधिक यशस्वी मंगळ मोहिमा अमेरिकेची अवकाश संशोधन संस्था “नासा’ने केल्या आहेत. मोहीम यशस्वी ठरल्यास अमेरिका, रशिया, युरोपीय समुदायानंतर मंगळाच्या कक्षेत यान पाठविणारा भारत हा चौथा देश ठरेल.

यासाठी भारताची मोहीम
- मंगळाच्या विरळ वातावरणाचा, भूरचनेचा अभ्यास करणे
- जीवसृष्टीच्या शक्‍यतेचा आणि भविष्यात मानवी वास्तव्य शक्‍य आहे का, याचा अभ्यास करणे
- मंगळावरील पाणी व कार्बन डायऑक्‍साईडच्या ऱ्हासाची कारणे शोधणे
- तेथील मिथेनच्या साठ्यांचा शोध घेणे
- दुसऱ्या ग्रहांवर याने पाठविण्याची आपली क्षमता सिद्ध करणे

असे आहे मंगळयान
- मोहिमेचा कालावधी – ३०० दिवस
- उड्डाणाच्या वेळी यानाचे एकूण वजन – १३५० किलो

- यानाचे वजन – ५०० किलो
- इंधनाचे वजन – ८५० किलो
- प्रक्षेपक – ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपक – पीएसएलव्ही एक्‍सएल-सी२५
- खर्च – ४५० कोटी रुपये

यानावरील उपकरणे :
- लेमन अल्फा फोटोमीटर (एएलपी)- मंगळाच्या वातावरणातील ड्युटेरियम आणि हायड्रोजनच्या प्रमाणाचा अभ्यास करण्यासाठी.
- मिथेन सेन्सर फॉर मार्स (एमएसएम)- मिथेनच्या प्रमाणाच्या नोंदी घेणे, त्याचा स्रोत शोधणे.
- मार्स एक्‍झोफेरिक न्यूट्रल कंपोझिशन अनेलायझर (एमईएनसीए) – मंगळाच्या बाह्यवातावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी. मंगळाच्या वातावरणाच्या सर्वांत बाहेरच्या विरळ थरातील कणांचा अभ्यास करण्यासाठी.
- थर्मल इन्फ्रारेड इमेजिंग स्पेक्‍ट्रोमीटर (टीआयएस) – वातावरणाच्या तापमानाच्या नोंदी घेण्यासाठी. पृष्ठभागावरील घटकांचे मॅपिंग करण्यासाठी.
- मार्स कलर कॅमेरा (एमसीसी) – वर्णपटाच्या साह्याने छायाचित्रे काढण्यासाठी. पृष्ठभागाची छायाचित्रे काढण्यासाठी. फोबोस आणि डेमोस या मंगळाच्या उपग्रहांविषयी माहिती गोळा करण्यासाठी.

यानाचा प्रवास
- पीएसएलव्ही यानाला प्रथम ६०० किलोमीटर बाय २ लाख १५ हजार किलोमीटर लंबवर्तुळाकार कक्षेत प्रस्थापित करेल.
- पृथ्वीभोवती सहा प्रदक्षिणा घालून यानाचा मंगळाच्या दिशेने प्रवास सुरू होईल.
- मंगळाच्या कक्षेत प्रवेश २१ सप्टेंबर २०१४.
- मंगळाभोवतीची त्याची कक्षा ५०० किलोमीटर बाय ८० हजार किलोमीटर असेल.
- यानाचे नियंत्रण बंगळूर येथील इस्रोच्या इंडियन डीप स्पेस नेटवर्कद्वारे व “नासा’च्या डीप स्पेस नेटवर्कद्वारे.

असा आहे मंगळ
- सूर्यमालेतील चौथा ग्रह
- पृष्ठभागावर आयर्न ऑक्‍साईड असल्याने तो तांबूस दिसतो.

- वातावरणातील घटक – कार्बन डायऑक्‍साईड (९५.३२ टक्के), नायट्रोजन (२.७ टक्के), अरगॉन (१.६ टक्के), ऑक्‍सिजन (०.१३ टक्के), बाष्प (०.०३ टक्के), नायट्रिक ऑक्‍साईड (०.०१ टक्के).
- वातावरणाचा दाब – सरासरी ७.५ मिलिबार (पृथ्वीवर समुद्र सपाटीला हवेचा दाब १०१३ मिलिबार असतो)
- सूर्यापासून अंतर – २२७, ९३६,६३७ किलोमीटर
- घनता – पृथ्वीपेक्षा ०.३७५
- दिवसाचा कालावधी – २४तास, ३७मिनिटे
- १ वर्ष = पृथ्वीवरील ६८७ दिवस

- उपग्रह किंवा चंद्र – दोन (फोबोस आणि डेमोस)

भारताच्या पहिल्या दिशादर्शक उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण

•जुलै 2, 2013 • प्रतिक्रिया नोंदवा

 

 

भारताचा आयआरएनएसएस १ ए या पहिल्या दिशादर्शक उपग्रहाचे सोमवारी १ जुलै २०१३ रोजी रात्री ११ वाजून ४१ मिनीटांनी श्रीहरीकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले. श्रीहरीकोटा येथून एखाद्या उपग्रहाचे मध्यरात्री उड्डाण होण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. पीएसएलव्ही सी २२ एक्सएल या प्रक्षेपकाच्या मदतीने आयआरएनएसएस १ ए हा उपग्रह अंतराळात सोडला गेला. एखाद्या उपग्रहाचा प्रक्षेपण कालावधी ठरवताना त्याची कक्षा व इतर बाबी लक्षात घेतल्या जातात. त्या गरजा रात्री ११.४१ या वेळेला पूर्ण होत असल्याने हे उड्डाण मध्यरात्री होणार असल्याचे इस्रोच्या सूत्रांनी अगोदरच सांगितले होते. त्याप्रमाणे नियोजित वेळेनुसार आयआरएनएसएस १ ए हा उपग्रह पीएसएलव्हीच्या एक्सएल या सुधारित प्रक्षेपकाच्या साहाय्याने हे प्रक्षेपण करण्यात आले. . इस्रोच्या पीएसएलव्ही प्रक्षेपकाची ही २४ वी मोहीम आहे. हा उपग्रह उड्डाणानंतर अवघ्या वीस मिनिटात अवकाशात सोडला गेला. आयआरएनएसएस १ ए हा उपग्रह १४२५ किलोचा असून त्याचा आयुष्यकाल १० वर्षे आहे.

 

 

 

वाहने शोधणे, आपत्ती व्यवस्थापन, प्रवासी व गिर्यारोहकांना दिशादर्शन, चालकांसाठी आवाजाची दिशा ओळखणे, सागरी दिशादर्शन, हवाई सर्वेक्षण असे या उपग्रहाचे उपयोग आहेत. सात उपग्रहांच्या आयआरएनएसएस प्रणालीत तीन भूस्थिर व चार सूर्यसापेक्ष कक्षेतील उपग्रह असतील, ते पृथ्वीपासून ३६ हजार कि.मी उंचीवर असतील.

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.