सूर्यमालेबाहेरील ग्रहावर ऑक्‍सिजनचे अस्तित्व

सूर्यमालेबाहेरील आकाशगंगेत शुक्राशी साम्य असणाऱ्या ग्रहाचा शोध शास्त्रज्ञांना लागला आहे. याचे वैशिष्ट्य म्हणजे या ग्रहावर प्राणवायूचा (ऑक्‍सिजन) पातळ थर असल्याचे आढळले आहे. पृथ्वीपासून हा ग्रह 39 प्रकाशवर्षे दूर आहे. प्राणवायूचे वातावरण असलेला हा आपल्या सूर्यमालेबाहेरील पहिलाच ग्रह आहे, असा दावा संशोधकांनी केला आहे. 

वैचित्र्यपूर्ण वातावरण 
या ग्रहावराचा शोध गेल्या वर्षी लागला. तेथील वैचित्र्यपूर्ण वातावरणामुळे संशोधकही आश्‍चर्यचकित झाले आहेत. तेथील तापमान 232 अंश सेल्सिअसच्या आसपास आहे. नवीन संशोधनानुसार येथील वातावरण अस्पष्ट व विरळ असल्याचे निदर्शनास आले आहे. याचे नामकरण “जीजे 1132बी‘ असे करण्यात आले आहे. अमेरिकेतील हॉवर्ड-स्मिथसोनियन सेंटर फॉर ऍस्ट्रोफिजिक (सीएफए) या संस्थेतील खगोलशास्त्रज्ञ लॉरा शेफर या व त्यांचे सहकारी याविषयी संशोधन करीत आहे. “जीजे 1132बी‘वर वाफेसारखे व जलयुक्त वातावरण असले तर काय घडू शकते याचा अभ्यास शेफर करीत आहेत. 

ऑक्‍सिजन आहे, पाणी नाही 
“जीजे 1132बी‘ हा ग्रह त्यांच्या सूर्यमालेतील ताऱ्याच्या अत्यंत जवळ आहे. हे अंतर 14 लाख मैल इतके आहे. या ग्रहावर अतिनील अथवा “यूव्ही‘ किरण मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे दिसून आले आहे. हे किरण पाण्यातील रेणूंचे हायड्रोजन व ऑक्‍सिजनमध्ये विभाजन करतात. हायड्रोजन हा ऑक्‍सिजनपेक्षा हलका असल्याने तो अंतराळात नाहीसा होतो. त्यामुळे “जीजे 1132बी‘वर प्राणवायूचे विरळ वातावरण असल्याचा निदर्शनास आले आहे. मात्र जीवसृष्टीसाठी अनिवार्य असलेल्या पाण्याचे अस्तित्व येथे आढळलेले नाही. दोन्ही वायू अवकाशात नाहीसे होतात. “”थंड ग्रहावर असलेला ऑक्‍सिजन हा निवासास योग्य समजला जातो. पण “जीजे 1132बी‘सारख्या गरम वातावरणाच्या ग्रहावर अगदी याच्या विरुद्ध स्थिती आहे, असे मत शेफर यांनी नोंदविले आहे. या ग्रहावर हरित वायूचा मोठा प्रभाव आहे. यावर आधीच गरम वातावरण असल्याने येथील पृष्ठभाग लाखो वर्षांपासून वितळत आहे, असेही त्या म्हणाल्या. 

अधिक अभ्यास शक्‍य 
या ग्रहावर आम्हाला प्रथमच ऑक्‍सिजनचे अस्तित्व आढळले, असे “हॉवर्ड पॉलसम स्कूल ऑफ इंजिनिअरिंग अँड अप्लाईड सायन्सेस‘चे रॉबिन वर्डस्वर्थ यांनी सांगितले. “जीजे 1132बी‘वर ऑक्‍सिजन असला तर अत्याधुनिक व शक्तिशाली “जायंट मॅग्लन‘ व जेम्स वेब अंतराळ दुर्बिणीतून याचा शोध घेऊन त्याचे विश्‍लेषण करता येईल, असे मत संशोधकांनी नोंदविले आहे. 

“मॅग्मा ओशन‘ची उपयुक्तता 
खगोलशास्त्रज्ञ लॉरा शेफर यांनी एक “मॅग्मा ओशन‘ नावाची प्रतिकृती तयार केली आहे. यातून आकाशगंगेत शुक्रासारख्या असणाऱ्या ग्रहांचा शोध घेणे शक्‍य होणार आहे. ग्रहांवर ऑक्‍सिजन का नसतो हा शास्त्रज्ञांना अनेक वर्षांपासून सतावणारा प्रश्‍न सोडविण्यास मदत होणार आहे. “मॅग्मा ओशन‘द्वारे सूर्यमालेबाहेरील ग्रहांचा शोध घेता येणार आहे. “ट्रॅपिस्ट-1‘ या सूर्यमालेत तीन ग्रह असून त्यावर अधिवास करण्यायोग्य वातावरण असल्याचे आढळले आहे. हे ग्रह “जीजे 1132बी‘ पेक्षा थंड असल्याने त्यावर निवास योग्य वातावरण असण्याची दाट शक्‍यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे. 

माहिती सौजन्य : सकाळ

पृथ्वीचा एकमेव उपग्रह असलेल्या चंद्राचे वय 4.51 अब्ज वर्षांचे

चंद्राचे वय 4.51 अब्ज वर्षांचे

moon

‘झिरकॉन्स’च्या अभ्यासाअंती संशोधकांचा निष्कर्ष

लॉस एंजेल्स : पृथ्वीचा उपग्रह असणाऱ्या चंद्राचे वयोमान नेहमीच संशोधकांच्या वर्तुळात चर्चेचा विषय ठरत असते. काही संशोधकांच्या मते चंद्र हा पृथ्वीपेक्षा पुरातन आहे. आता नव्या संशोधनातून पूर्वीच्या अनेक समजुतींना आणि तर्कांना तडा गेला आहे. चंद्राचे वयोमान हे 4.51 अब्ज वर्षे एवढे असावे, असा दावा संशोधकांनी अभ्यासाअंती केला आहे.

‘अपोलो-14’ या मोहिमेच्या माध्यमातून 1971 मध्ये चंद्राच्या पृष्ठभागावरून झिरकॉन्स नावाचा धातू आणण्यात आला होता. त्याचा अभ्यास करून संशोधकांनी हा निष्कर्ष काढला आहे. चंद्राचे किमान वयोमान किती असावे, हे आम्हाला अधिक अचूकरीत्या शोधता आले असल्याचे “युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया’मधील भूरसायनशास्त्रज्ञ मेलेनाय बारबोनी यांनी सांगितले. अवकाशातील एखाद्या अवाढव्य वस्तूचा पृथ्वीवर आघात झाल्याने चंद्राची निर्मिती झाली असावी, असाही एक सिद्धांत संशोधकांकडून मांडला जातो.

सौरमालेची निर्मिती झाल्यानंतर तब्बल 60 दशलक्ष वर्षांनंतर चंद्राची निर्मिती झाल्याचेही यातून स्पष्ट होते. यामुळे संशोधकांना पृथ्वी आणि सौरमालेच्या निर्मिती प्रक्रियेवरदेखील नव्याने प्रकाश टाकता येईल. दरम्यान, पृथ्वीची अवकाशातील अज्ञात वस्तूशी धडक होण्यापूर्वी नेमक्‍या कोणत्या प्रक्रिया घडल्या, हे मात्र संशोधकांना समजलेले नाही. ते समजल्यानंतर त्यांना अंतराळातील अनेक घडामोडींचा संदर्भ लावता येणे शक्‍य होईल. चंद्राच्या पृष्ठभागावर अनेक प्रकारच्या खडकांचे तुकडे आढळून येतात. ते तुकडे एकत्र येऊनच चंद्र तयार झाला असावा, असाही दावा काही संशोधक करतात.

जैव इतिहास सांगणारे घड्याळ
मूळ अवस्थेतील झिरकॉन्सच्या आठ नमुन्यांचा अभ्यास करण्यात आला असून, युरेनियम, ल्युटियमच्या एकत्रित चाचण्याही संशोधकांनी घेतल्या. झिरकॉन्स हा नैसर्गिक घड्याळ म्हणून ओळखला जातो. जैव इतिहास सांभाळण्याचे काम हा धातू करतो. तसेच या धातूचे जन्मस्थान शोधणेही तुलनेने अधिक सोपे असते, असे केव्हिन मॅक्केगन यांनी सांगितले. “जर्नल सायन्स ऍडव्हान्सेस’मध्ये हे संशोधन विस्ताराने प्रसिद्ध झाले आहे.

Link to Original Science Journal Paper : Early formation of the Moon 4.51 billion years ago

सौजन्यः नासा आणि सकाळ वृत्तवाहिनी

 

“नासा” संस्थेचे मंगळ मोहिमेसाठी कल्पना सुचविण्याचे आवाहन

वॉशिंग्टन – नासाच्या महत्वाकांक्षी मंगळमोहिमदरम्यान मंगळावर दीर्घकाळ राहणाऱ्या मानवाच्या वास्तव्याबाबत नासाने खुले स्पर्धात्मक आवाहन करण्यात आले असून त्यासाठी कल्पना मागविण्यात येत आहेत. 

नासा मंगळावर मानवी वस्ती उभारण्याचा महत्वाकांक्षी प्रकल्प राबवित आहे. हा प्रकल्प आव्हानात्मक असून अंतराळवीरांना निरनिराळ्या अडचणींना सामोरे जावे लागणार आहे. या प्रकल्पादरम्यान अंतराळामध्ये वास्तव्य करण्यासाठी आवश्‍यक त्या बाबींसाठी विविध कल्पना मागविण्यात येत आहेत. त्यामध्ये वास्तव्य, अन्न, पाणी, श्‍वासोच्छवासासाठी प्राणवायू, संपर्क यंत्रणा, व्यायाम तसेच औषधोपचरांबाबत कल्पना मागविण्यात आल्या आहेत. “यामध्ये सहभागी होणाऱ्यांना या उदाहरणांच्या पलिकडे काही कल्पक आणि नाविन्यपूर्ण घटकांबाबत विचार करण्यास प्रोत्साहित करण्यात येणार आहे‘ असे नासाच्या वतीने कळविण्यात आले आहे. विजेत्याला पाच हजार डॉलरचे बक्षिस दिले जाणार आहे. तसेच पुरस्कारांची एकूण रक्कम 15 हजार डॉलर्स आहे. सहभागींना मंगळाच्या पृष्ठभागाच्या क्षमता आणि कार्यपद्धतीचा विचार करून पृथ्वीवरील कमीत कमी मदतीशिवाय मोहिम यशस्वी करण्याबाबत विचार करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. समर्पकता, कल्पकता, साधेपणा, संसाधनांची कार्यक्षमता, व्यवहार्यता, सर्वसमावेशकता या बाबींच्या आधारे यशस्वी सहभागीची निवड करण्यात येणार आहे.

पुढील दुव्यावरुन नासाच्या या उपक्रमाची माहिती मिळेल. तसेच पारितोषिक किती व कसे असेल याचीही माहिती मिळेल. : http://www.nasa.gov/solve/marsbalancechallenge

माहिती स्त्रोतः नासा वेबसाईट व ईसकाळ.कॉम

माहिती असलेल्या विश्‍वातील सर्वांत जुन्या सूर्यमालिकेचा शोध

वॉशिंग्टन – खगोलशास्त्रज्ञांच्या आंतरराष्ट्रीय पथकास अमेरिकेच्या केपलर या दुर्बिणीमधून अवकाशाचा वेध घेत असताना विश्‍वामधील सर्वांत जुनी सूर्यमालिका शोधण्यात यश आले आहे. या सूर्यमालिकेमध्ये एकूण पाच ग्रह आढळले असून, ही सूर्यमालिका विश्‍वाच्या जन्माच्या वेळेनंतर काहीच कालावधीमध्ये निर्माण झाल्याचे संशोधकांनी सांगितले.

या सूर्यमालिकेमधील मुख्य तारा केपलर ४४४ हा आहे. केपलर हा सूर्यासारखाच तारा असून तो सुमारे ११.२  अब्ज वर्षांपूर्वी निर्माण झाला आहे. या काळामध्ये विश्‍वाचे वय आत्तापेक्षा २० टक्‍क्‍यांनी कमी होते, असे या संशोधकांनी प्रसिद्ध केलेल्या आपल्या संशोधनामध्ये स्पष्ट केले आहे. पृथ्वी असलेल्या आपल्या सूर्यमालिकेचे वय “केवळ‘ ४.५ अब्ज वर्षे आहे!

“या संशोधनामुळे विश्‍वाच्या १३.८  अब्ज वर्षांच्या इतिहासामध्ये पृथ्वीसारखे ग्रह अनेक निर्माण झाले असल्याच्या शक्‍यतेवर पुन्हा एकदा शिक्कामोर्तब झाले आहे. या ग्रहांवर पुरातन जीवव्यवस्था असण्याची शक्‍यता आहे,‘‘ असे या संशोधकांनी म्हटले आहे. संशोधकांच्या या आंतरराष्ट्रीय पथकाचे नेतृत्व बर्मिंगहॅम विद्यापीठाने केले होते. या पथकामध्ये डेन्मार्क, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, पोर्तुगाल, जर्मनी व इटलीच्या संशोधकांचा समावेश होता.

केपलर ४४४ हा तारा सूर्यापेक्षा सुमारे २५ टक्‍क्‍यांनी लहान असून, ही सूर्यमालिका पृथ्वीपासून ११७ प्रकाशवर्षे दूर आहे. या सूर्यमालिकेमधील पाचही ग्रहांचे क्षेत्रफळ पृथ्वीपेक्षा कमी आहे. या सूर्यमालिकेमधील सर्व ग्रह दहा दिवसांपेक्षाही कमी दिवसांत केपलर ४४४ ताऱ्याभोवतीची प्रदक्षिणा पूर्ण करतात. या नव्या संशोधनामुळे प्राचीन ग्रहांच्या निर्मितीसंदर्भातील बहुमोल माहिती हाती लागण्याची शक्‍यता आहे.

“लव्हजॉय” धूमकेतूचे मनोवेधक दर्शन

ऑस्ट्रेलियन धूमकेतू शोधक टेरी लव्हजॉय याने १७ ऑगस्ट २०१४ ची पहाट होण्यापूर्वी हा धूमकेतू सर्वप्रथम पाहिला.२००७ सालापासून या धूमकेतू शोधकाने शोधलेला हा पाचवा धूमकेतू. टेरी लव्हजॉय ऑस्ट्रेलियाच्या क्वीन्सलँड प्रांतातील बर्कडेल येथून आकाश निरिक्षण करत असताना या धूमकेतूचा शोध लावला.

comet-lovejoy-12-29-2014-Singapore-Justin-NG1

 

एका संकेतस्थळाशी दिलेल्या मुलाखतीत टेरी लव्हजॉय ने हा धूमकेतू कसा शोधला ते थोड्या सोप्या शब्दांत सांगितले. हल्ली दूरदर्शीतील तंत्र आधुनिक होत चालले आहे. त्यातील इमेजिंग प्रणालीचा वापर करुन लव्हजॉय ने दर दहा मिनिटांच्या अंतराने तीन फोटो घेतले. थोड्या अंतराने घेतलेले फोटो हे धूमकेतू शोधण्याच्या कामात अतिशय उपयोगी ठरतात. जर एखादा धूमकेतू अथवा उल्का आकाशात असेल तर ती अशा थोड्या थोड्या अंतराने घेतलेल्या फोटोंमधून जागा बदलण्याच्या घटकामुळे लगेच सापडते.
जिज्ञासूंनी हा लव्हजॉय धूमकेतू अवश्य बघावा. सध्या तो मृग नक्षत्रात आहे आणि हळुहळु उत्तरेकडे सरकत जाणार आहे. जानेवारीत बरा दिसेल. छोट्याश्या दुर्बिणीच्या अथवा द्विनेत्रीच्या साहाय्याने बघितल्यास धूमकेतू बघण्याचे नेत्रसुख मिळवता येईल.

लव्हजॉय या धूमकेतूचा १६ जानेवारी २०१४ पर्यंतचा मार्ग:

LoveJoy_Comet_path_till_16Jan15

धूमकेतूवर प्रथमच उतरवला यंत्रमानव!

फ्रॅंकफर्ट – युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या “रोसेटा‘ या अंतराळयानाने “67 पी‘ (च्युरुयूमोव्ह-गेरासिमेन्को) या धूमकेतूवर “फिली‘ या नावाचा यंत्रमानव यशस्वीरीत्या उतरवला आहे. धूमकेतूवर यंत्रमानव उतरविण्याची अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासातील ही पहिलीच घटना आहे. या यंत्रमानवाकडून पहिला रेडिओ संदेश मिळाला आहे. या यंत्रमानवाकडून लवकरच छायाचित्रे प्राप्त होण्यास सुरवात होईल, असा विश्‍वास संशोधकांनी व्यक्त केला आहे.

Rosetta_orbiting_Comet_67P_Churyumov-Gerasimenko

भारतीय प्रमाण वेळेनुसार दुपारी दोनच्या सुमारास “रोसेटा‘ या अंतराळयानातून “फिली‘ला धूमकेतूच्या दिशेने सोडले. “”हा यंत्रमानव “फ्री-फॉल‘ करीत धूमकेतूच्या दिशेने गेला. यंत्रमानव उतरलेल्या ठिकाणाला “अगिल्किया‘ हे नाव देण्यात आले आहे. ही प्रक्रिया खूपच किचकट व विमानामधून एखादे वॉशिंग मशीन खाली फेकण्यासारखी होती. एवढ्या मोठ्या उंचीवरून यंत्रमानवाचे तुकडे होण्याची भीती होती व त्याचबरोबर नियोजित जागी त्याला उतरविणे हेही मोठे आव्हान होते. मात्र, या दोन्ही प्रक्रिया व्यवस्थित पूर्ण झाल्या आहेत. ही प्रक्रिया पृथ्वीपासून 50 कोटी 90 लाख किलोमीटर उंचीवर घडली,‘‘ असेही संशोधकांनी स्पष्ट केले.

हा यंत्रमानव धूमकेतूवरील खोल खड्डे आणि बर्फाचे डोंगर अशा विचित्र पृष्ठभागाचा अभ्यास करणार असून, सौरमालेच्या जन्मामध्ये धूमकेतूंचा कसा सहभाग होता, हे शोधण्यासाठी त्याचा उपयोग होईल.

हा धूमकेतू सूर्याभोवती एक फेरी मारण्यास 6.45 वर्षे घेतो व त्याची कक्षा सूर्यापासून कमीत कमी 18 कोटी किलोमीटर, तर अधिकाधिक 84 कोटी किलोमीटर आहे.

“मॉम‘नेही “टिपला‘ धूमकेतू
भारताच्या मंगळयानाने “67 पी‘ या धूमकेतूचे एक महिन्यापूर्वी टिपलेले छायाचित्र “इस्रो‘ने बुधवारी प्रसिद्ध केले. या धूमकेतूचे दर्शन मंगळयानाला 19 ऑक्‍टोबरला झाले होते. त्या वेळी “मॉम‘ने आपल्या ट्‌विटमध्ये म्हटले होते, “”बापरे, लक्षात राहण्यासारखा अनुभव. धूमकेतूला अगदी जवळून वेगाने जाताना पाहिले. मी माझ्या कक्षेतच आहे, सुरक्षित आणि सुस्थितीत!‘‘ मंगळयानाच्या कॅमेराने धूमकेतूच्या “कोमा‘ या पृष्ठभागावरील प्रकाशमान भागाचे छायाचित्र काढले आहे.
Rosetta_and_its_target_comet
रोसेटा अंतराळयानाबद्दल…
अंतराळात झेप : 2 मार्च 2004
धूमकेतूच्या कक्षेत प्रवेश : 6 ऑगस्ट 2014
उपकरणे : तीन स्पेक्‍ट्रोस्कोप, एक मायक्रोस्कोप रेडिओ अँटेना आणि एक रडार

“रोसेटा‘च्या मोहिमेची वैशिष्ट्ये
– धूमकेतूच्या मार्गावर यानाने उपग्रहांच्या पट्ट्यामधून मार्गक्रमण केले असून, असा प्रवास करणारे ते पहिले युरोपियन यान.
– सौरऊर्जेचा वापर करीत गुरूच्या कक्षेजवळून गेलेले “रोसेटा‘ हे पहिलेच अंतराळयान.
– धूमकेतूच्या बरोबर त्याच्याच वेगाने प्रवास करणारे हे पहिलेच अंतराळयान असून, धूमकेतूवर सूर्याच्या उष्णतेमुळे काय परिणाम होतो याचा अभ्यास करणारे हे पहिले यान ठरणार.
– धूमकेतूवर प्रथमच एखादी वस्तू (यंत्रमानव) उतरविण्यात आला असून, त्याच्या पृष्ठभागावरून प्रथमच छायाचित्रे मिळतील.
– धूमकेतूवरील खनिजांचा त्यावर उतरून केलेला हा पहिलाच अभ्यास ठरेल.
माहिती सौजन्य : ईसकाळ.कॉम
छायाचित्रे सौजन्य : जालावरुन साभार

मंगळ मोहीम- लिक्विड इंजिनचे यशस्वी प्रक्षेपण

मंगळयान ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षण प्रभावकक्षेत दाखल

बंगळूर / चेन्नई- विक्षेपी गतिमार्गातील चौथा टप्पा पार करून मंगळाच्या दिेशेने आघाडी घेताना मंगळयानावरून मेन लिक्विड इंजिनचे प्रक्षेपण आज (सोमवारी) दुपारी अडीच वाजता यशस्वीपणे करण्यात आले.

ऐतिहासिक मंगळ मोहिमेसाठी (मार्स ऑर्बिटर मिशन- मॉम) उड्डाण केलेले भारताचे मंगळयान सोमवारी मंगळ ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव असलेल्या कक्षेत पोचले आहे. हे यान २४ सप्टेंबर रोजी मंगळाच्या कक्षेत प्रत्यक्ष प्रवेश करणार आहे.

‘आमचे दिशादर्शक यंत्र (नेव्हिगेटर) दाखवत आहे की ‘मॉम‘ने मंगळाच्या प्रभावगोलामध्ये प्रवेश केला आहे,‘ असे भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेने (इस्रो) आपल्या सोशल नेटवर्किंग संकेतस्थळावर जाहीर केले आहे.
मंगळ ग्रहाभोवतीच्या गुरुत्वाकर्षण प्रभावामधील ५.४ लाख किलोमीटर एवढ्या त्रिज्येच्या कक्षेत हे मंगळयान पोचले असल्याचे ‘इस्रो‘ने म्हटले आहे.